نوكران ، غلامان و خواجگان 7 تعداد زياد نوكرها . مزد و مداخل آنها . مناسبات پدرسالارى با ارباب . كيفر . بىفايده بودن نوكرهاى اروپائى در مشرق . انواع و اقسام نوكرها . رفتار رأفت‌آميز . غلامان سياه و سفيد . كارآئى و رفتار احتياطآميز آنها . مرگ زودرس سياهان . زنان و امكانات تربيتى آنها . قيمت غلام . خواجگان ( سياه و سفيد ، آزاده‌ها و غلامها ، اخته‌ها و طبيعيها ) . خصوصيات بدنى و خلقيات خواجگان . داستان بشير خان ، رئيس خواجه‌ها . خواجه خسرو خان . كاهش تدريجى خواجگان و ميزان نفوذ آنها . الف . نوكران از جمله وسايل شكوه و جلال شرقى كه ايرانيان به آن تشخص مىگويند غير از اسب ، چادر ، قالى ، لباس و وسايل زينتى بايد گروه نوكران و غلامان ، اعم از زن و مرد ، پادوها و خواجه‌ها را نيز محسوب داشت . تعداد آنها در خانهء ثروتمندان از تصورى كه ما در اروپا از خدمه داريم سخت فراتر مىرود . از نوكرها كمتر در امور خانه‌دارى استفاده مىشود و فقط آنها را براى تجمل نگاه مىدارند . آنها ارباب خود را به هنگامى كه سواره در شهر به دنبال كارى مىرود همراهى مىكنند ؛ قسمتى از نوكرها جفت‌جفت جلو اسب حركت مىكنند ، بعضى ديگر كه محرمتر هستند در پهلوى ارباب قدم برمىدارند و عقبه كه مسلح به تفنگند بدنبال مىآيند . هرچه تعداد نوكران بيشتر باشد تشخص و مقام ارباب آنها هم بيشتر است . با فريادهاى : « برويد ، برو » هركه را از روبرو مىآيد از سر راه ارباب مىرانند و عابر يا بايد از پشت به ديوار تكيه كند يا راه ديگرى براى خود بجويد . بدين ترتيب است كه بعضى از خانها يا حكام و شاهزادگان بين چهل تا شصت نوكر به دنبال خود دارند ؛ تعداد نوكران همراه وزير اعظم بندرت ممكن است از دويست تا سيصد نفر كمتر باشد . همهء اينها هم مزد نمىگيرند بلكه خيليها به عنوان اتباع و اجزا به ارباب مىپيوندند و ماهها و سالها بدون مزد ، به اين اميد بسر مىبرند كه صاحب قدرت سرانجام نگاه شفقتى به آنها بيندازد : يكى از آن جهت كه در پناه وى مطمئن باشد كسى دست تطاول به مالش دراز نمىكند و ديگر به آن خاطر كه بدون بيم كيفر حقوق ديگران را پايمال سازد .